منظومهٔ شمسی یا سامانهٔ خورشیدی سامانهای گرانشی است که دربرگیرندهٔ یک ستاره به نام خورشید و شماری اجرام آسمانی دیگر است که در مدارهایی مستقیم یا غیرمستقیم پیرامون آن ستاره میگردند.
سامانهٔ خورشیدی از انفجار یک اَبَرنواَختر و فروریزش یک اَبرِ ملکولی چرخان پدید آمد و هویت آن در دوران رنسانس (نوزایش) و با مشاهدات افرادی از جمله گالیلئو گالیله دوباره مطرح و شواهد انکارناپذیر آن بر پایهٔ محاسبات او ارائهشد. این منظومه در بازوی شکارچی، کهکشان راه شیری واقعشده و در فاصلهٔ ۲۶٬۰۰۰ سال نوری از مرکز کهکشانی در کنارهٔ کهکشان خود قرار دارد. خورشید بیش از ۹۹٫۸ درصد جرم سامانهٔ خورشیدی را تشکیل میدهد و سرچشمهٔ انرژی بسیار از جمله گرما و نور است. این ستاره یک ستارهٔ نوع جی رشتهٔ اصلی و عضوی از تودهٔ ستارگان نخستین است. مانایی منظومهٔ شمسی به مانایی خورشید وابسته است.[۷]
منظومهٔ شمسی دارای هشت سیاره (تیر یا عطارد، ناهید یا زهره، زمین، بهرام یا مریخ، هرمز یا مشتری، کیوان یا زحل، اورانوس و نپتون) و پنج سیارهٔ کوتولهٔ تاکنون شناختهشده (سرس، پلوتون، هائومیا، ماکیماکی و اریس) است. چهار سیارهٔ نخست، سیارههای درونی یا زمینسان هستند و بیشتر از سنگ ساخته شدهاند. از چهار سیارهٔ دیگر یا سیارههای بیرونی، مشتری و زحل غولهای گازی هستند و بیشتر از گازهای هیدروژن و هلیوم ساخته شدهاند و اورانوس و نپتون غولهای یخی هستند. افزونبر این اجرام، منظومهٔ شمسی دربرگیرندهٔ اجرام دیگری از جمله قمرها، سیارکها، شهابوارهها، شهابها، شهابسنگها و دنبالهدارهاست. سامانهٔ خورشیدی همچنین دارای مناطق خاصی از جمله کمربند سیارکها، کمربند کویپر و دیسک پراکنده (سامانه خورشیدی) است.
| سن | ۴٫۵۶۸ میلیارد سال |
|---|---|
| موقعیت | ابر میانستارهای محلی، حباب محلی،بازوی شکارچی، راه شیری |
| جرم | ۱٫۰۰۱۴ جرم خورشیدی |
| نزدیکترین ستاره | پروکسیما قنطورس (۴٫۲۵ سال نوری)آلفا قنطورس (۴٫۳۷ سال نوری) |
| نزدیکترین سامانه سیارهای شناختهشده | منظومه پروکسیما قنطورس (۴٫۲۵ سال نوری) |
مادهای رقیق و نافشرده (با چگالی بسیار کم) بهنام محیط میانسیارهای در فاصلهٔ میان سیارات و اجسام دیگر وجود دارد. اجزای سازندهٔ محیط میانسیارهای را هیدروژن خنثی و غیر یونیزهشده، گاز پلاسما، پرتوهای کیهانی و ذرات گرد و غبار تشکیل میدهند. در واقع این پنداشت که فضا یک خلأ کامل است، نادرست است و مواد محیط میانسیارهای در فضا وجود دارد. سدنا ۹۰۳۷۷ دورترین جسم کشفشده در منظومهٔ شمسی است که اوج آن ۱٬۰۰۰ واحد نجومی است و تناوب مداری آن ۱۰٬۵۰۰ سال به طول میانجامد. ابری کرویشکل و بزرگ به نام ابر اورت منظومهٔ شمسی را دربرگرفته که دامنهٔ آن از ۲٬۰۰۰ تا ۵٬۰۰۰ واحد نجومی دورتر از خورشید آغاز میشود و به گستردگی ۵۰٬۰۰۰ تا ۱۰۰٬۰۰۰ واحد نجومی دورتر از خورشید ادامه مییابد. گسترش مرزهای منظومهٔ شمسی تا جاییاست که دیگر تحت تأثیر خورشید (نفوذ نور خورشید، گرانش خورشیدی، میدان مغناطیسی خورشید و بادهای خورشیدی) نیست. هلیوپاز مرز میان محیط میانسیارهای و فضای میانستارهای است. هلیوپاز به عنوان مرز بیرونی منظومهٔ شمسی در نظر گرفته شده و برآورد میشود که میان ۱۱۰ تا ۱۷۰ واحد نجومی از خورشید دورتر است.
کشف
برای دورهای طولانی، بشر اطلاع یا شناختی از وجود منظومه شمسی نداشت. بیشتر مردم تا قرون وسطای متأخر–رنسانس باور داشتند که زمین ثابت و مرکز گیتی بوده و با اجسام روحانی یا الهی متحرک در آسمان فرق میکند. با وجود این که آریستارخوس ساموسی، فیلسوف یونان باستان، وجود خورشید مرکزی در جهان را حدس زدهبود، نیکلاس کوپرنیک نخستین کسی بود که با استفاده از ریاضیات، نظریه خورشیدمرکزی را ارائه داد.
گالیلئو گالیله در سده هفده میلادی کشف کرد که خورشید دارای لکههای خورشیدی است و مشتری چهار قمر در اطراف خود دارد.کریستیان هویگنس با کشف تیتان و شکل حلقههای زحل، اکتشافات گالیله را ادامه داد.در سال ۱۷۰۵، ادموند هالی متوجه شد که یک دنبالهدار هر ۷۵–۷۶ سال تکرار میشود. این اولین مدرکی بود که نشان میداد که جرم دیگری هم به جز سیارات به دور خورشید میگردد.در همان دوران سال ۱۷۰۴، اصطلاح «منظومه شمسی» برای اولین بار در زبان انگلیسی استفاده شد. فریدریش بسل در سال ۱۸۳۸ با موفقیت یک اختلافمنظر ستارهای، تغییری ظاهری در موقعیت یک ستاره که بهدلیل حرکت زمین دور خورشید ایجاد شده، را اندازه گرفت و به این ترتیب، نخستین مدرک مستقیم و تجربی نظریه خورشیدمرکزی را فراهم کرد.